Η συζήτηση περί της τοξικοεξάρτησης και της διαχείρισής της από το νομικό σύστημα, παραμένει διαχρονικά επίκαιρη. Προσφάτως, σε συνέδριο των «Ποινικολόγων» στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αναδείχθηκε εκ νέου το ζήτημα της ανεπάρκειας των υφιστάμενων εργαλείων για την ορθή αναγνώριση και αντιμετώπιση του φαινομένου. Η εν λόγω διαπίστωση εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα της ποινικής δικαιοσύνης έναντι μιας σύνθετης κοινωνικής και ιατρικής πραγματικότητας.

Ο τοξικοεξαρτημένος: Ασθενής και δράστης

Η κεντρική προβληματική έγκειται στον δυισμό της ιδιότητας του τοξικοεξαρτημένου ατόμου. Από τη μία πλευρά, πρόκειται για πάσχοντα που χρήζει άμεσης θεραπείας και υποστήριξης, ενώ από την άλλη, συχνά εμπλέκεται σε παραβατικές πράξεις, απαιτώντας την εφαρμογή του νόμου. Η ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο διαστάσεων αποτελεί διαρκή πρόκληση για το νομοθετικό και δικαστικό πλαίσιο.

Η αναγκαιότητα σύγχρονων εργαλείων

• Απουσία επικαιροποιημένων διαγνωστικών πρωτοκόλλων: Τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την αναγνώριση της τοξικοεξάρτησης, ιδίως σε δικαστικό πλαίσιο, χαρακτηρίζονται από αναχρονισμό. Τούτο οδηγεί σε καθυστερήσεις και ανακρίβειες, υπονομεύοντας την ορθή απονομή της δικαιοσύνης.
• Έλλειψη εξατομικευμένης προσέγγισης: Η παρούσα πρακτική συχνά αδυνατεί να λάβει υπόψη τις ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης, εφαρμόζοντας οριζόντιες λύσεις που δεν συμβάλλουν στην ουσιαστική αποκατάσταση του ατόμου.
• Περιορισμένες θεραπευτικές επιλογές: Η σύνδεση της ποινικής δίκης με επαρκείς και σύγχρονες θεραπευτικές δομές παραμένει ελλιπής, με αποτέλεσμα την απώλεια ευκαιριών για πραγματική κοινωνική επανένταξη.

Προτάσεις και προκλήσεις για το μέλλον

Η αντιμετώπιση αυτής της παθογένειας απαιτεί μια ριζική αναθεώρηση. Η υιοθέτηση διεπιστημονικών προσεγγίσεων, η ενίσχυση της εκπαίδευσης των δικαστικών λειτουργών σε ζητήματα εξαρτήσεων και η θέσπιση νέων, σύγχρονων διαγνωστικών μέσων είναι επιτακτική. Παράλληλα, η επένδυση σε εξειδικευμένα προγράμματα υποκατάστασης και απεξάρτησης, τα οποία θα ενσωματώνονται στην ποινική διαδικασία, μπορεί να μετατρέψει την τιμωρία σε ευκαιρία θεραπείας και επανένταξης. Η πρόκληση παραμένει η αλλαγή του παραδείγματος: από την απλή επιβολή ποινών στη συστηματική αντιμετώπιση του προβλήματος με όρους δημόσιας υγείας και κοινωνικής δικαιοσύνης.